Siyah Şapeller(1): Mimarlığın Merkezini Yerinden Etmek
Görüş Yazısı, Sümeyye Yıldız, 2026
Mekânı sürekli üretilen ve deneyimlenen bir oluş hali olarak düşünebiliriz. Mekân, insanlar, bedenler ve hareketler arasındaki karşılaşmalarla sürekli biçimlenir. “Spacing” kavramı da bu oluş halini, mekânın ilişkiler ve karşılaşmalar aracılığıyla sürekli yeniden kurulmasını ifade eder. Böylelikle iki durum arasında kalan bu boşluk farklı ilişkilerin ve deneyimlerin ortaya çıkabileceği aktif bir alan olarak karşımıza çıkar. (2) Mekânsal aralık, henüz belirlenmemiş olanın ortaya çıkmasına imkân veren bir potansiyel alandır. Bu yaklaşım, “ara” kavramını liminalite üzerinden yeniden düşünmeye olanak verir. Liminalite, bilinen ile bilinmeyen, mevcut ile olası olan arasında tanımlanan bir eşik haline işaret eder. Bu konumda sınırlar ve mevcut kabuller geçici olarak askıya alınır. Peki, “ara” olarak tarif edilen bu konum, mimari pratiklerde hangi olasılıkları barındırır?
Theaster Gates - Black Chapel Serpentine Pavilion
Bu soruyu somutlaştırmak için Hasan Fethi’nin Yeni Gurna Köyü deneyimine (3) bakabiliriz. Yerel malzeme ve yapım teknikleri, iklim, geleneksel yerleşim biçimleri ve kullanıcıların katılımı mekânın oluşumunu belirleyen unsurlar haline gelir. Böylece merkezde olmayan bir coğrafya, kendi bilgisi ve deneyimiyle mimarlık üretiminin aktif bir parçasına dönüşür. Temelde kırsal bir yerleşimin inşasına ilişkin bu deneyim, bir yandan yerel yapı geleneğiyle, diğer yandan modern mimarın müdahalesiyle karşılaşır ve Fethi’nin konumu tam da bu iki alanın arasında belirir. Yeni Gurna’nın tamamlanamaması ve zaman içinde değişmesi de bu süreci geçersiz kılmaz aksine farklı aktörlerin karşılaşmalarıyla sürekli üretilen bir oluş olduğunu gösterir. Bu anlamda Fethi’nin deneyimi, “ara”yı farklı bilgi ve deneyimlerin karşılaşarak yeni olasılıklar ürettiği bir zemin olarak düşünmemize imkân verir.
Yeni Gurna’da karşılaştığımız yerel bilgi ile mimari müdahale arasındaki bu ilişki, çağdaş bir mimarlık pratiğinde farklı bir biçimde yeniden karşımıza çıkar. Sumayya Vally’nin işlerinde (4) kültürel bağlamlar ve gündelik yaşam olduğu gibi tekrar edilmez. Bunlardan hareketle yeni mekânsal karşılaşmalar üretilir. Özellikle Serpentine Pavilion (2021) projesinin ardından Vally’nin işlerinde bu yaklaşımı farklı ölçeklerde görmek mümkün. Burada geçmişe ait olan, yalnızca korunması ya da temsil edilmesi gereken bir veri olarak kalmaz. Yeni bir mekânsal deneyimin kurulmasında referansa dönüşür. Bu nedenle ortaya çıkan tasarım nesnesi her zaman kesin biçimde tanımlanmış bir yapı değildir. Özellikle pavyon projeleri, bu aradalığın bir deney alanına dönüşmesine imkân verir. Vally’nin projeleri tarihsel bir referansla başlar ve farklı bir araya gelme biçimlerinin mekânda karşılık bulmasıyla şekillenir. Oturabileceğiniz, uzanabileceğiniz, hareket edebileceğiniz ya da bir topluluk haline gelebileceğiniz bu alanlar, önceden tanımlanmış eylemlerden çok farklı karşılaşma ihtimallerine açılır. Kültür ve politika yeni bir mekânsal deneyimin parçaları olarak bir araya gelir. Böylece kökleri ve referansları olan bir şeyi tekrar etmek yerine, onu başka bir mekânsal olasılığa dönüştürür.
Sumayya Vally, Counterspace - In the Assembly of Lovers
Vally’de açılan bu mekânsal olasılıklar, Mariam Issoufou Kamara’nın pratiğinde (5) ise yerin bilgisi, mevcut yapılar ve topluluğun ihtiyaçları arasındaki ilişkiler üzerinden şekillenir. Kendi ifadeleriyle sürdürülebilirliği yalnızca çevresel standartlarla sınırlamaz. İnsanların, kültürlerin ve geçim biçimlerinin sürdürülebilirliğini de tasarımın parçası olarak görür. Bu yaklaşım, Nijer’deki Hikma Community Complex (2018) projesinde belirginleşir. Mevcut camiyi ortadan kaldırmak yerine onu kütüphaneye dönüştüren proje, yeni cami ve topluluk mekânlarıyla birlikte mevcut olanı yeniden ilişkilendirir. Böylece geçmiş, korunması gereken sabit bir nesne olmaktan çıkar. Bugünün ihtiyaçlarıyla yeniden kurulabilecek bir kaynağa dönüşür. Kamara’nın burada yaptığı, yerin mevcut bilgisinden, yapısından ve toplumsal ilişkilerinden yeni kullanım ve karşılaşma imkânları üretmektir. Mimarlık, araştırma, dinleme ve birlikte üretme yoluyla sürekli yeniden kurulan bir ilişki alanına dönüşür.
“Ara”da olmak, farklı bilgi, deneyim ve bağlamların karşılaşarak birbirini dönüştürdüğü bir konum olarak belirir. Bu karşılaşmalar, mevcut olanı yeniden düşünmeye ve farklı mekânsal olasılıkların ortaya çıkmasına imkân verir. Böylece “ara”, yeni bir mimarlık üretiminin zemini haline gelir.
Mariam Issoufou Architects - Hikma Community Complex
David Adjaye’nin projelerinde (6) tarih, hafıza ve kimlik yalnızca temsil edilmesi gereken içerikler değil, mimari biçimin ve mekânsal deneyimin kurulmasına katılan unsurlardır. Farklı coğrafyalara ve topluluklara ilişkin çalışmalarında bu birikimi çağdaş mimarlık diliyle yeniden düşünür. National Museum of African American History and Culture (2016) projesinde Afrika kökenli Amerikalıların tarihini yalnızca sergilenen bir bilgi olarak bırakmaz. Yapının biçimi, malzemesi, ışığı ve kamusal alanları aracılığıyla deneyimlenen bir mekânsal anlatıya dönüştürür. Böylece geçmiş ile bugün, hafıza ile mekân, farklı kültürel referanslarla çağdaş mimarlık arasında yeni ilişkiler kurulur
Adjaye Associates - Kwaeε
Kéré’de ise aynı ortak tavrı, çocukluk coğrafyası ve gündelik deneyimin mimari bilgiye dönüşmesi üzerinden okuyabiliriz. Gando’daki çocukluk deneyimi (7), iklim, malzeme, yapım mimari üretimin temel bilgileri haline gelmesini sağlar. Kéré’nin pratiğinde mimarlık, bir coğrafyanın içinde edinilmiş deneyimlerin çağdaş mimarlık bilgisiyle yeniden düşünülmesiyle kurulur. Yerel olanı olduğu gibi korumak yerine, onun içindeki imkânları ortaya çıkarır.
Fethi’den Vally’ye, Kamara’dan Adjaye ve Kéré’ye uzanan bu örnekler, “ara”nın farklı bilgi, deneyim ve bağlamların karşılaşarak yeni mimari imkânlara dönüştüğü üretken bir konum olduğunu gösteriyor. Burada mimarlık, farklı olanlar arasında yeni ilişkiler kurarak başka türlü düşünmenin ve yapmanın yollarını arıyor. Belki de bu nedenle bu pratiklerin her biri, tıpkı Theaster Gates’in Black Chapel’i (8) gibi, farklı hafıza, bilgi ve deneyimlerin bir araya gelerek yeni bir mekânsal olasılığa dönüştüğü bir alan açıyor.
Kéré Architecture - Gando Primary School
Dipnotlar:
1. Şikago merkezli sanatçı Theaster Gates’in 2022 yılında Serpentine Pavyonu için tasarladığı Black Chapel projesine gönderme.
2. Roberts, L., Spatial Anthropology: Excursions in Liminal Space, Rowman & Littlefield, London, 2018.
3. Fethi, H., Birlikte İnşa Etmek: Yeni Gurna’nın Öyküsü., çev. Serpil Özaloğlu Merzi, İstanbul, Arketon Yayınları, 2025.
4. Counterspace, “About”. Johannesburg merkezli mimarlık ofisinin yaklaşımı; Afrika ve İslam perspektiflerinden yerli ve diasporik unsurları araştırarak melez kimlikleri ifade etmeye, sözlü, işitsel ve ritüel unsurlar gibi göz ardı edilmiş katmanları tasarım ve araştırma yoluyla yeniden ele almaya dayanmaktadır. (Counterspace, 2026)
5. Mariam Issoufou Architects, “Design Philosophy”. Firmanın mimarlık yaklaşımı; mimarlık, insan ve bağlam arasındaki diyaloğu, “intersectional sustainability”, yeni kentsel tipolojiler ve sosyal etki başlıkları üzerinden ele almaktadır. (Mariam Issoufou Architects, 2026)
6. Adjaye Associates, “Approach”. (Adjaye Associates, 2026)
7. Kéré Architecture, “Gando Primary School”. (Kéré Architecture, 2026)
8. Black Chapel, Theaster Gates’in 2022 Serpentine Pavilion’ı olarak Londra’daki Kensington Gardens’ta gerçekleştirildi. Proje, farklı mimari, kültürel ve ritüel referansları tek bir mekânda buluşturmasıyla dikkat çekiyor. Gates; Stoke-on-Trent’in şişe fırınlarından, Amerika’nın arı kovanı biçimli fırınlarına, Roma tempiettosundan Kamerun’daki Musgum yapıları ve Uganda’daki Kasubi Tombs gibi Afrika yapılarına kadar farklı yapı geleneklerinden besleniyor. Yapının dairesel formu ise Afrika diasporasının kutsal pratiklerindeki ring shout, voodoo çemberleri ve capoeira rodalarıyla ilişkilendiriliyor.
Resim Listesi:
01 Theaster Gates - Black Chapel Serpentine Pavilion, 2022
02 Sumayya Vally, Counterspace - In the Assembly of Lovers, 2026
03 Mariam Issoufou Architects - Hikma Community Complex, 2018
04 Adjaye Associates - Kwaeε, 2023
05 Kere Architecture - Gando Primary School, 2001